بهزاد اسلامي مسلم :ابوالوفاي بوزجاني از بزرگترين رياضيدانان و منجمين ايراني است. او در ۳۲۸ هجري قمري در بوزجان (تربت جام امروزي) به دنيا آمد. در بيست سالگي به بغداد رفت و به خدمت شرف الدوله- فرزند عضدالدوله- درآمد و در رصدخانه اي كه شرف الدوله در بغداد ساخته بود، با سرپرستي ابوسهل كوهي مشغول به كار شد. ابوالوفا مانند بسياري از دانشمندان زمان خود به شرح و ترجمه آثاري از پيشينيان (مانند اقليدس، ديوفانت و خوارزمي) پرداخت. اهميت آثار رياضي بوزجاني بيشتر به دليل سهم بسزايي است كه او در پيشرفت مثلثات داشته است. او اولين كسي است كه جدول هاي سينوس و تانژانت را در بازه هاي ۱۵ دقيقه اي تنظيم كرد. اين كار قسمتي از كار اكتشافي درباره مدار ماه بود. ابوالوفا براي محاسبه جدول هاي سينوس روش جديدي ابداع كرد. اگر اعداد جدول هاي مثلثاتي او را به صورت اعشاري بنويسيم، اعداد تا هشت رقم اعشار دقيق هستند. بوزجاني تابع هاي سكانت و كسكانت را معرفي كرد. يكي از كتاب هاي او كتاب "محبسطي" است. بعضي معتقدند كتاب محبسطي ابوالوفا ترجمه المحبسطي بطلميوس است، ولي برخي نيز گمان مي كنند كتاب ابوالوفا كتابي مستقل از كتاب بطلميوس است. اين كتاب را مي توان به سه بخش عمده شامل مثلثات، به كار بردن دستورهاي مثلثاتي درباره رصدها و فرضيه سيارات تقسيم كرد. ابوالوفا در اين كتاب، روابطي مثلثاتي را كه اكنون نيز براي ما آشنا و مهم هستند (مثلاً رابطه سينوس مجموع و تفاضل) ثابت كرده است. يكي ديگر از كتاب هاي ابوالوفا بوزجاني "كتاب في ما يحتاج اليه الكتاب و العمال من علم الحساب" نام دارد و مهمترين كتاب او در حساب است. اين كتاب را "منازل" يا "منازل السبع" نيز مي نامند. كتاب هفت منزل دارد: منزل اول: درباره نسبت ها منزل دوم: درباره ضرب و تقسيم(محاسبات با اعداد صحيح و گويا) منزل سوم: درباره كارهاي مساحي(مساحت اشكال، حجم اجسام، يافتن فاصله) منزل چهارم: درباره اعمال خراج منزل پنجم: درباره تصريف (ظاهراً: صرافي) و مقاسمات (ظاهراً: تقسيم به نسبت) منزل ششم: درباره انواع گوناگون حساب كه در دواير دولتي به آن نياز است (واحدهاي پول، پرداخت به سربازان و...) منزل هفتم: درباره معاملات تجار در منزل دوم كتاب، نخستين مورد كاربرد اعداد منفي در تاريخ رياضيات در جهان اسلام را ذكر و از اصطلاح "دين" (وام) براي اين مفهوم استفاده شده است. "كتاب في مايحتاج اليه الصانع من اعمال الهندسه" از ديگر آثار ابوالوفاست. اين كتاب ۱۳ بخش دارد و در آن ابتدا از ابزارهايي كه براي ساختمان هاي هندسي لازم است (خط كش، پرگار، گونيا) صحبت مي كند، بعد ساده ترين مسائل ترسيم هندسه(مثل تقسيم پاره خط يا زاويه دو بخش برابر، رسم عمود بر خط راست و بر صفحه، رسم خط هاي راست موازي، رسم مماس بر دايره، پيدا كردن مركز دايره را شرح مي دهد و سپس به رسم شكل هاي پيچيده (مثل چند ضلعي هايي با ضلع ها يا زاويه هاي برابر، شكل هاي محاطي و محيطي، تقسيم مثلث يا چهار ضلعي به دو يا چند بخش هم ارز، تبديل يك مربع به چند مربع و برعكس،...) مي پردازد. اين كتاب به نحو احسن روابط بين مهندس و صنعت گر را نشان مي دهد. بوزجاني همه جا، با استدلال و گاه با چند روش حل مسأله را مي دهد و به كاربردهاي عملي راه حل هاي خود توجه دارد. تلفيق نظريه و كاربرد در جمله زير كه از ترجمه فارسي كتاب اعمال هندسي او انتخاب شده است، به خوبي معلوم مي شود: "... اكنون در اين باب، قسمت كردن و بريدن بعضي شكل ها را به چند بخش، آن طور كه صنعت كاران به كار مي برند، مي آوريم..." . او در اين كتاب به شكل هاي فضايي هم توجه مي كند و به خصوص درباره رسم شكل روي كره و ساختن چند وجهي هاي منظم و نيمه منظم، مسأله هايي متعدد حل مي كند. در ضمن شكل هاي زينتي هندسي را هم كه در گلدوزي و قاليبافي و كاشيكاري كاربرد دارند، فراموش نمي كند. يكي از آثار ابوالوفا كه شهرت كمتري دارد، رساله اي است با نام "رساله في جمع اضلاع المربعات و المكعبات" اصل موضوع رساله- همان طور كه از نامش برمي آيد- حل و اثبات اتحاد و معكوس اتحادهاي مختلف جبري است. او در اين رساله، موضوعي عددي و به عبارت امروز، جبري را با استفاده از روشهاي هندسي حل و اثبات مي كند. البته اين روش در رياضيات دوره اسلامي روشي كم سابقه نيست و افرادي چون خوارزمي و كرجي از آن بسيار استفاده كرده اند. ابوالوفا براي اثبات اتحاد a+b)2)=a2+۲ab+b2، مربعي به ضلع a+b در نظر مي گيرد و آن را به دو مربع به ضلع هاي a و b، و دو مستطيل هر يك به عرض a و طول b تقسيم مي كند و با محاسبه مساحت مربع اول به دو روش، اتحاد را ثابت مي كند. يكي از كارهاي مرتبط با فيزيك ابوالوفا كه در كتاب اعمال هندسي آمده است، دستور ساخت آينه هاي سوزان است. آينه سوزان، آينه مقعر و سهي وار است. خاصيت اين آينه اين است كه نوري كه از خورشيد به آن مي رسد، پس از انعكاس در نقطه اي به نام كانون جمع مي شود و اگر جسمي در اين نقطه قرار بگيرد و نور خورشيد به آينه بتابد، ممكن است جسم آتش بگيرد (شايد اين داستان را شنيده باشيد كه ارشميدس براي آتش زدن كشتي هاي رومي از چنين آينه هايي استفاده كرد) ابوالوفا دو الگوي هندسي براي ساختن اين آينه ها پيشنهاد مي كند كه حقيقت رسم سهي از طريق نقطه يابي است. يونانيان نيز با يكي از روش ها آشنا بوده اند، اما روش دوم در كارهاي رياضيدانان يوناني ديده نمي شود. در روش دوم، ابوالوفا راهي ابتكاري و جالب براي يافتن نقاطي كه سهي را با كمك آنها رسم كنيم بيان مي كند. بوزجاني با چند اثر كوتاه نجومي، راه را براي كاربرد عملي علم نجوم هموار كرد و رساله "في معرفته الابعاد بين المساكن" يكي از آنهاست. او در اين رساله، با دو روش متفاوت فاصله شهر بغداد تا مكه را تعيين مي كند و سپس اين روش را براي تعيين فواصل ساير شهرها تعميم مي دهد. ابوريحان بيروني، ابوالوفا را مي شناخت و با او مكاتبه داشت. وقتي ابوريحان در خوارزم بود، براي رصد هم زمان ماه گرفتگي، با بوزجاني قرار گذاشت. بيروني مي نويسد: "با ابوالوفا[...]قرار گذاشته بودم كه او در بغداد و من در خوارزم، ماه گرفتگي را رصد كنيم و اين رصد در ۳۸۷ هجري صورت گرفت و از مقايسه ميان دو عمل نتيجه چنان شد كه اختلاف ساعت ميان نصف النهارهاي اين دو شهر نزديك يك ساعت مستوي است..." در واقع با اين رصد، اختلاف طول جغرافيايي را اندازه گرفتند و البته اين رصد، به نوعي ارتباط و همكاري علمي ميان اين دو اخترشناس مشهور و هم عصر و نشاط علمي آن دوره را نشان مي دهد. ابوالوفا در سال ۳۸۸ هجري قمري در بغداد درگذشت.
