انشان (يا انزان) نام يك ايالت ايلامي مهم در غرب استان فارس و نيز نام پايتخت آن است. نام سرزمين انشان نخسين بار در متون اكدي و سومري اواخر هزاره ي سوم پ.م. گواهي شده است. فرمانروايان ايلامي هزاره ي دوم پ.م. سنتاً به خود لقب "شاه انزان و شوش" را مي دادند؛ انزان برگردان ايلامي متداول نام انشان است. تا اواسط هزاره ي يكم پ.م. انشان به منزلگاه پارسهاي هخامنشي مبدل شده بود.
در طي سال هاي اخير، نويسندگان مختلف، كشور و شهر انشان را به بخش هاي متفاوتي از جنوب ايران نسبت داده بودند. در 1970 م. پيشنهاد شد كه كاوشگاه باستان شناختي پهناور "مليان"، واقع در دشت بيضا در غرب فارس (حدود 36 كيلومتري شمال غربي شيراز متعلق به شهر گم شده ي انشان است. چند سال بعد، مشخص گرديد قطعه آجرهايي كه داراي نبشته هاي ايلامياند و در 72-1971 در همين كاوشگاه گردآوري شدند، حاوي بخشي از يك وقفنامهاند كه آن را يك شاه ايلامي اواخر هزارهي دوم پ.م. براي معبدي كه گفته شده در انشان واقع است، اهدا كرده است. علاوه بر اين، در 1972 و پس از آن، چندين متن اقتصادي - اداري در مليان استخراج شدند كه در آنها نام انشان، ظاهراً به عنوان محلي كه اين متنها در آنجا نوشته شدهاند، گواهي شده است. اين يافتهها، نظريه ي مطابقت مليان را با شهر باستاني انشان تأييد مي كنند.
كهن ترين دودمان پادشاهي ايلامي را كه نوشته اي از آنان در دست داريم،PELI نامي در 2500 پ.م. در محلي به نام AWAN بنيان نهاد. اما كهن ترين اشاره ي موجود تاريخي به انشان ايلامي در متني ازMANISHTUSU، پسر و دومين جانشين سارگن اكدي (فرمانروايي 2279-2334 پ.م.) آمده است. منيشتوسو در متن خود از انقياد مجدد انشان پس آنكه فرمانرواي محلي آن عليه امپراتوري بنيان گذاري شده از سوي سارگون شورش كرد، سخن مي گويد. از اين نكته مي توان استنتاج كرد كه انشان واقع در جنوب ايران در زمره ي فتوح سارگون بوده است.
فرمانرواي بعدي اكد، نَرَم - سين (29-2255 پ.م.) پيمان اتحادي با هيته KHITA نهمين پادشاه اوان بست. دودمان اوان پس از آن با سقوط جانشين هيته، يعني كوتيل - اينشوشينك در حدود 2220 پ.م. به پايان رسيد. نزديك به همين دوران، گودهآ GUDEA، فرمانرواي لَگَش در ميان رودان مدعي فتح شهر انشان در ايلام بود. جاي شگفتي است كه از اوان در منابع متعلق به پس از اين دوران تنها يك بار ياد شده، در حالي كه از انشان مكرراً ياد گرديده است، و لذا محتمل است كه كشور انشان تا اندازهاي جزو قلمرو اوان بوده است.
اندكي پس از سقوط اوان و تسخير شهر انشان به دست گودهآ، دودمان ايلامي جديدي در ناحيه ي سيمشكي SIMASHKI، كه در منطقه ي كنوني اصفهان واقع بود، پديدار شد. ظاهراً در اين دوران سومريان تا اندازهاي كنترل سياسي شهر ايلامي شوش در خوزستان كنوني و نيز انشان واقع در فارس را در دست داشتند. شولگي (2048-2095 پ.م.) فرمانرواي سومين دودمان اور UR، يكي از دختران اش را به ازدواج با ISHASHA يا فرماندار انشان درآورد. شولگي همچنين ادعا كرده است كه انشان را ويران ساخته است. ظاهراً صلح موقت زماني برقرار شد كه شو - سين، پسر و جانشين شولگي، به مانند پدرش، دختري را به ازدواج با فرماندار انشان درآورد. پس از آن، در حدود 2131 پ.م.، هنگامي كه ايبي - سين IBBI-SIN سلطنت اور را به ميراث برد، پادشاه سيمشكي سرزمين اوان و انشان را در ايلام تصرف كرد. تا 2017 پ.م. ايبي - سين بسياري از اين مناطق را به دوباره به چنگ آورد؛ اما موفقيت او پايشي گذرا داشت، چرا كه ايلاميان در طي چند سال بعد دست به لشكركشيهاي موفقي عليه اور زدند. واپسين پادشاه اور، ايبي - سين، پس از شكستاش، همراه با پيكره ي ماه - خداي سومري، NANNA، به انشان برده شد. چند دهه بعد، گيميل - ايليشو GIMIL-ILISHU، دومين پادشاه ايسين، NANNA خداي اور را از انشان بازآورد. بازهم ديرتر، در حدود 1928 پ.م.، گونگونومGUNGUNUM، پنجمين پادشاه لارسا، به كسب پيروزيهاي نظامي در انشان به خود مي باليد.
منابع موجود گوياي آنند كه انشان در طي واپسين نيمه ي هزارهي سوم پ.م. يك مركز سياسي مهم ايلامي بوده است. كاوشهاي باستانشناختي انجام شده در مليان مؤيد اين ارزيابياند. بررسي سطحي آثار سفالي به دست آمده از اين جايگاه نمودار آن است كه دست كم يك- سوم اين ماندگاه باستاني (30 تا 50 هكتار) از اواخر هزارهي چهارم پ.م. تا واپسين سالهاي هزارهي سوم پ.م. مسكون بوده است. پراكندگي سفالينههاي ياد شده گوياي آنند كه اسكان عمده در مليان (حدود 130 هكتار) در طي واپسين سدههاي هزارهي سوم پ.م. رخ داده و تا نخستين سدههاي هزارهي دوم پ.م. ادامه يافته است. اين بازه ي زماني برابر با دوراني است كه به انشان توجه ويژهاي در متون ميخي شده است.
واپسين يادكرد انشان براي بيش از 1300 سال در يك منبع ميانروداني، در متني از گونگونوم (حدود 1928 پ.م.)، كه در بالا به آن اشاره شد، آمده است. ظاهراً وجود سستي و تزلزل داخلي، تسلطي را كه دولتهاي پياپي ميانروداني گاهگاهي بر امور جنوب ايران برقرار كرده بودند، تضعيف نموده بود. از همين رو، سرانجام دودمان جديد شاهان ايلامي قادر گرديد فرمانروايي محلي را بار ديگر در كشور خود برقرار سازد. بنيانگذار اين دودمان جديد، اپارت EPART، نخستين رهبر ايلامي بود كه خود را "شاه انزان و شوش" خواند (حدود 1890 پ.م.). اشارات مربوط به انشان در طي سدههاي باقي مانده ي هزاره ي سوم پ.م. تنها در سنگ نبشته ها و متون دودمانهاي پياپي ايلامي اين دوران گواهي شدهاند.
اين جانشين اپارت در ايلام، شيلهَهَ (حدود 1870-1940 پ.م.) بود كه افزون بر "شاه"، لقب سوكل مخ SUKKAL-MAH يا نائب السلطنه ي بزرگ را، كه لقبي سومري بود، به خود داد. در طي اين دوران لقب سوكل يا نائب السلطنه ي ايلام و سيمشكي و سوكل شوش به طور مشترك نيز استفاده شدهاند. پسران سوكل مخِ حاكم معمولاً متصدي مقام دو سوكل ياد شده بودند، اگرچه سنگ نبشتههاي نشان مي دهند كه سوكل مخ در مواردي هر سه لقب را نيز در اختيار داشته است. با وجود اين، از سراسر دوران كمابيش 300 ساله ي فرمانروايي دودمان اپارتي، هيچ گزارشي دربارهي سوكل انشان موجود نيست. اين بدان معناست كه انشان در آن زمان جزو ناحيه اي بوده كه تماماً در حوزهي حاكميت سوكل مخ قرار داشته، هرچند پيشنهاد شده است كه سوكل مخ و سوكل شوش هر دو در شهر شوش مقيم بودهاند. در واقع اجرا شدن فرمانهاي شاه ايلام در ناحيه ي سياسي شوش نيازمند و مستلزم تصويب شدن آن از جانب سوكل شوش بود. با اين حال، پايتخت بودن شوش موجهتر به نظر ميرسد. از انشان در متون ايلامي مربوط به تمام دوران دودمان اپارتي چندان يادي نشده است، مگر اين كه در زير لقب رسمي سوكلمخ بدان اشاره شده باشد. زوال و انحطاط سياسي پايتخت كهنتر (انشان) شايد بدين سان به طور ضمني و تلويحي مورد اشاره قرار گرفته باشد. ظاهراً اين نظريه را نشانه هاي به دست آمده از بررسي هاي باستان شناختي انجام يافته در مليان تأييد مي كنند. با ناپديد شدن توالي سفالينه هاي دوران معروف به كفتري مليان در طي اوايل هزارهي دوم پ.م.، توزيع سفالينه هاي دوران متعاقب معروف به قلعه در اين جايگاه نسبت به دوران كفتري به شدت كاهش مي يابد. اين نكته گوياي آن است كه شهر انشان در مليان در طي يك - سوم نخست هزارهي دوم پ.م. سخت كم جمعيت شده است.
در حالي كه به نظر نمي رسد شهر شوش در طي دوران استيلاي دودمانهاي ايلامي اوان و سيمشكي مركز سياسي عمدهاي بوده باشد، كاوشهاي باستان شناختي نشان مي دهند كه شوش يقيناً با برآمدن اپارت و جانشينان وي در ايلام به چنين موقعيتي دست يافته است. شماري از سنگ نبشتههاي يافته شده در شوش گواه انجام يافتن فعاليتهاي بي وقفهي ساختماني به دست سوكل مخهاي مختلف و سوكلهاي متعدد شوش در اين منطقه هستند. كاوشهاي گستردهي رومن گيرشمن در "روستاي شاهانه" در شوش نشان داده است كه بسياري از اين محله هاي بزرگ شهر باستاني (شوش) نخست در اوايل هزارهي دوم پ.م. بنا شدهاند. اين نشانه، امكان منتقل شدن مركز اصلي سياسي ايلام را از جايگاه سنتي اش در انشان، در طي دوران مرتبط با توسعه ي شوش، بدين شهر، تأييد مي كند.
در حدود 1595 پ.م. مهاجمان كاسي و متحدان آن از شمال، پادشاهي بابل را در جنوب ميانرودان تصرف كردند. اما متون ميخي همچنان تا ربع پاياني سدهي 16 پ.م. از فرمانروايان ايلامي ياد مي كنند. دانسته نيست كه آيا دولتهاي شاهان ايلامي در جنوب غرب ايران تابع و مطيع كاسيها بودند يا اين كه كاسيها سرانجام به حيات خاندان اپارت پايان دادند. قضيه هر چه باشد، از حدود 1520 پ.م. به بعد، به مدت 200 سال، هيچ گزارش و گواهي ثبت شده ي ديگري از ايلام در دست نيست. در طي نيمه ي پاياني سده ي 14 پ.م. يك دودمان ايلامي ظاهراً مستقل به ناگاه در صحنهي تاريخ پديدار مي شود. اَتَت- كيتّش (فر. 1300-1310 پ.م.) نخستين فرمانرواي شناخته شدهي اين دودمان جديد است كه لقب كهن "شاه انزان و شوش" را اتخاذ كرد.
اتت- كيتش و جانشين بلافصل او، هومبن- نومنه (1275-1300 پ.م.) نه وقفنامهي بنيانگذاري يا بازسازي بنايي در شوش يافته شده است، و نه سنگ نبشته يا متن شناخته شدهي ديگري از نياكان دودماني شاه نخستين. اما سنگ نبشتههايي از اونتش- نپيريشه (1240-1275 پ.م.)، پسر و جانشين هومبن - نومنه، در شوش و نيز در مركز ديني دور- اونتش (اينك چغازنبيل) واقع در 30 كيلومتري جنوب شرقي شوش يافته شده است. نبود هرگونه سنگ نبشته ي مهم از پدر اونتش- نپيريشه در شوش يا ديگر جاهاي خوزستان، ر. لاپات را به اظهار اين عقيده واداشته است كه پايتخت هومبن- نومنه احتمالاً در ايالت انشان واقع بوده است. اين واقعيت كه از هومبن- نومنه تنها در كاوشگاه ليان واقع در شبه جزيرهي بوشير در جنوب فارس آجرنبشتههايي بازيافته شده است، مي تواند مؤيد اين احتمال باشد.
