نوجواني يكي از مهمترين و پُر ارزش ترين دوره هاي زندگي هر فرد محسوب ميشود زيرا سرآغاز تحولات و دگرگوني هاي جسمي و رواني در اوست و «بلوغ» نقطه عطفي در گذر زندگي او از مرحله كودكي به بزرگسالي است. دوره نوجواني به گروه سني 10 تا 19 سالگي اطلاق مي شود و در اكثر كشورهاي جهان به خصوص كشورهاي در حال توسعه، بخش قابل توجهي از جمعيت را نوجوانان تشكيل مي دهند. با توجه به اين واقعيت كه نوجوانان، پدران و مادران فردا هستند پرداختن به مسائل بهداشتي شان (به خصوص بهداشت روان آنان) نه فقط براي خود آنها بلكه براي خانوادهها، جامعه و نسل آينده سودمند است و در برنامه توسعه هر كشوري مي بايست به مسائل آنها توجه خاص شود.
آشنا شدن با پديدههاي جديد در زندگي، انسان را از بار هيجاني همراه آن پديده كه غالباً اضطراب و آشفتگي است مي رهاند، مطالعات روان شناختي نشان داده است كه تأثير منفي عوامل استرس زا كه همراه با آگاهي قبلي است بسيار كمتر از زماني است كه عوامل استرس زا ناگهان و بدون مقدمه به انسان وارد مي شوند. در زمينه برخورد با پديده بلوغ جنسي و تغييرات جسماني و رواني متعاقب آن هر اندازه آگاهي نوجوانان ما بيشتر باشد نتايج مبحث اين مرحله از زندگي در مسير آينده نوجوان بيشتر است. آگاهي نداشتن و يا عدم آگاهي كامل و صحيح، نوجوانان را گيج و سردرگم مي كند و اين حالات نتايج منفي و زيانباري به دنبال خواهد داشت. والدين و مربيان وظيفه دارند اطلاعات كافي در خصوص تغييراتي كه در طول و به دنبال بلوغ جنسي در نوجوان اتفاق مي افتد به تدريج و با استمرار ارائه كنند. عدم ارائه اطلاعات كافي و صحيح در مورد بلوغ باعث مي شود كه نوجوان از منابع ديگر كه معمولاً انحرافي است، اطلاعات كسب كند و اين اطلاعات غلط مي تواند او را به انحراف كشاند.
والدين و مربيان از يك تا دو سال قبل از بلوغ كامل نوجوان مي بايستي اقدامات زير را انجام دهند.
- او را آماده كنند كه به زودي و به تدريج تغييراتي را در جسم و روان خود احساس خواهد كرد.
- به طرق مختلف او را مطمئن كنند كه تغييرات ايجاد شده طبيعي است.
- از اين كه اين تغييرات در او شروع شده به او تبريك بگويند و خاطر نشان كنند كه دوره ي جديدي در زندگي او آغاز شده است.
- به او يادآوري نمايند كه اين تغييرات در جهت تكامل فردي و قدمي به سوي اجتماعي شدن اوست به همين دليل وظايف فردي و اجتماعي جديدي براي او منظور شده است.
– خاطر نشان كنند كه اين تغييرات قطعاً شروع مي شود اما زمان دقيق و مشخصي ندارد؛ بنابراين اگر ديرتر از ديگران هم شروع شود يك امر طبيعي است.
- به او بگويند كه تغييرات جسماني همراه با تغييرات رواني خواهد بود. اين تغييرات رواني در سه بُعد هيجاني، خـُلقي و رفتاري اتفاق مي افتد. نكته مهم در دوره بلوغ برقراري ارتباط صحيح با نوجوان است. كودك دلبند ديروز شما با تغييراتي كه در جسم و روانش روي مي دهد پا به دوران بزرگسالي مي نهد. به دليل اين كه او مي خواهد هويت جديدي را براي خودش به دست آورد، طبيعي است كه در برقراري رابطه با او مشكلاتي براي شما به وجود آيد. براي اين كه روابط شما والدين و مربيان با فرزند يا دانش آموز نوجوانتان صميمانه تر و گرمتر باشد، لازم است كه به نكات زير توجه كنيد:
پذيرش نوجوانان
گام اول براي ايجاد و تحكيم يك رابطه دوستانه و صميمي با نوجوان اين است كه او را با همه كمي ها و كاستيهايش قبول داشته باشيد. كاستي هاي رفتاري او را همچون نقاط قوت و تواناييهايش بپذيريد و او را به عنوان فردي كه داراي استقلال، سليقه هاي خاص و عقايد قابل ارائه است، نگاه كنيد. احساساتش را بپذيريد و اعتماد به نفس او را با كم اهميت جلوه دادن اشتباهات و تقدير از كارهاي پسنديدهاش بالا ببريد.
نوجوانانتان را درك كنيد
درك و برداشت شما از زندگي و مسائل آن متفاوت از برداشتي است كه نوجوان دارد. او زندگي را به ساده ترين وجه ممكن مي نگرد، به طوري كه عقايدش براي شما پوچ و مسخره است. نسبت به عقايدش بي اهميت نباشيد وي را مورد تمسخر قرار ندهيد. چرا كه اين استهزاء به تداوم رابطه عاطفي با فرزندان لطمه مي زند.
ارتباط را دو طرفه كنيد
در بسياري از اوقات و به دلايل گوناگون ممكن است شما والدين و مربيان به نوجوان بگوييد كه چه بكند و چه نكند و از او توقع حرف شنوي نيز داشته باشيد. اين برخورد با نوجوان كه حاكي از ارتباط يك طرفه، معيوب و غيرقابل دوام است، منجر به سركشي و عصيان نوجوان در برابر دستورات شما مي شود و به رابطه عاطفي و صميمانه بين شما و او لطمه مي زند. در اين مواقع بهتر است در برخورد با نوجوان، هر زمان كه سخني را گفتيد از او نيز سخني بشنويد و نظر او را نسبت به وظايف محوله اش جويا شويد.
از دادن پند و اندرز مستقيم خودداري كنيد
نوجوانان از شنيدن نصيحت و اندرز مستقيم و اين كه آنها را يك جا ارائه كنيد و اشكالات رفتاري و گفتاري شان را تذكر بدهيد گريزان هستند. نوجوانان اعمال خود را بي نقص مي دانند و تحمل شنيدن پند و اندرز از جانب شما را ندارند. جهت اصلاح رفتار، آنها را به طور غير مستقيم نسبت به اعمال و رفتار نادرستشان آگاه كنيد و خودتان الگويي براي آنها باشيد تا با پيروي از رفتار و گفتار شما روش صحيح برخورد را فرا گيرند. آزادي عمل به نوجوانتان بدهيد همانطور كه به كودك نوپا اجازه مي دهيم تا گاهي خود به تنهايي راه رفتن را امتحان كند و دفعاتي هم به زمين بيافتد، بايد به نوجوان هم اجازه داد كه تا حدودي پيامدهاي رفتارهايش را تجربه كند و طعم برخي سختي ها را بچشد و براي زندگي مقاوم شود.
براي ارتباط با نوجوان وقت كافي بگذاريد
نوجوانان نيازمند توجه هستند، آنها مي خواهند صحبت كنند. اعتراض كنند و از هيجانات و اتفاقاتي كه در مدرسه مي افتد يا از دوستانشان مي شنوند، حرف بزنند؛ هرچه زمان اين ارتباط با شما به عنوان مادر، پدر و يا مربي بيشتر باشد خرسندي آنها بيشتر مي شود و امكان ارتباط نادرست و غلط آنها كمتر خواهد شد.
توجه به تأثير مشكلات اجتماعي
مشكلات اجتماعي تأثيرات ناخوشايندي بر نوجوانان دارد. عدم مداخله شما والدين و مربيان در بهبود شرايط اجتماعي، تأثير تلاشهايتان را در خانه و مدرسه كمرنگ مي كند.
انرژي سرشار نوجوانان نياز به تخليه دارد
در اين سنين نوجوان داراي انرژي فراوان جسماني است؛ بخشي از اين انرژي در غريزه جنسي نهفته است كه در شروع دوران نوجواني به طريق مقبول اجتماع قابليت ندارد. نوجوان مقادير ديگري از انرژي جسماني خود را به صورت رفتارهاي پرخاشگرانه مبارزه طلبي ، حادثه جويي و... تخليه مي كند. تشويق نوجوانان به انجام ورزش هاي مختلف، شركت در فعاليت هاي الگوسازي براي آنان و تحريك آنها بر همانند سازي با آن الگوها باعث مي شود تا آنها انرژي خود را به طريق منطقي تخليه كنند.
عدم ارائه اطلاعات كافي و صحيح در مورد بلوغ باعث مي شود كه نوجوان از منابع ديگر كه معمولاً انحرافي است، اطلاعات كسب كند و اين اطلاعات غلط مي تواند او را به انحراف كشاند.
وضعيت تحصيلي نوجوان را پيگيري كنيد
در اين سنين ممكن است فرزند شما نسبت به درس اظهار بي علاقگي نمايد و به اموري مثل افراط در ورزش كردن، رسيدگي به سر و وضع خود و ... بپردازد. خود شما بهتر مي دانيد که پند ، اندرز، سرزنش و مقايسه با ديگران كارساز نيست.. لذا علت بي توجهي او را نسبت به درس جستجو كنيد و سعي در برطرف نمودن مشكل كنيد.
آموزش مهارت در برقراري روابط اجتماعي
نوجوانان در دوره ي بحران بلوغ نسبت به تعلق داشتن خود در گروه كودكان و يا بزرگسالان سردرگم مي شوند و ممكن است كه در ميان جمع خانواده يا دوستان و آشنايان، رفتارهاي بزرگتر از سن و يا گاهي كودكانه از خود بروز دهند و روابط اجتماعي پسنديده اي برقرار نكنند. شما مي توانيد با شركت دادن فرزند نوجوانتان در جمع دوستان و آشنايان مهارت روابط اجتماعي او را افزايش دهيد؛ مثلاً با فرزند نوجوان خود به گردش هاي دو نفره برويد و در بسياري از روابط اجتماعي نظير آشنا شدن با ديگران، خريد كردن از مغازه ، پيدا كردن نشاني يك مؤسسه و درخواست انجام كاري از يك اداره با وي تمرين عملي كنيد.
استقلال طلبي نوجوان
نوجوان مي خواهد از قيد و بندهاي دوران كودكي كه او را به خانوادهاش متصل كرده است، جدا شود و الگوهاي جديدي را جايگزين آنان كند. از طرفي نيز شديداً به خانواده وابسته است و مي خواهد كه توقعاتش را برآورده كنند. لذا حس استقلال طلبي خود را با مخالفت ، مقاومت كردن و لجبازي با والدين و مربيان نشان مي دهد و اين نياز نوجوان براي شما مشكل آفرين مي شود. براي برخورد با اين رفتار نوجوان، بهتر است هميشه با او به لحني صحبت كنيد كه احساس نكند برايش تصميم گيري مي كنيد. آزادي را به تدريج و متناسب با سني كه دارد به او عطا كنيد و نظارت غيرمستقيم داشته باشيد و اگر زماني دريافتيد كه از اين آزادي، سوء استفاده كرده به او تذكر دهيد و وي را متوجه اعمالش بكنيد. بدانيد كه حذف آزادي، براي يك مدت كوتاه مي تواند برايش آموزنده باشد.
